XX edycja - Bliżej Nauki - cykl wykładów popularnonaukowych - Bliżej Nauki - cykl wykładów popularnonaukowych - Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej

XX edycja – semestr letni 2025

10-lecie Bliżej Nauki!

11 marca 2025
„Interstellar” a teoria grawitacji Einsteina
dr hab. Sebastian Szybka, prof. UJ

Debata Quo vadis physica moderna?
Prowadzenie: prof. dr hab. Karol Życzkowski
Goście debaty: dr hab. Sebastian Szybka, prof. UJ, dr hab. Michał Eckstein (UJ), prof. dr hab. Paweł Horodecki (Uniwersytet Gdański), dr hab. Paweł Brückman de Renstrom, prof. IFJ PAN

25 marca 2025
Dokładność jednej sekundy na wiek Wszechświata
dr hab. Tomasz Kawalec

8 kwietnia 2025
Sygnatury zaburzeń pogody kosmicznej zaobserwowane w naziemnych pomiarach ELF
dr hab. Zenon Nieckarz, prof. UJ

29 kwietnia 2025
Plazma, czyli od wnętrza gwiazd po blastery ze Star Wars
dr Witold Zawadzki

13 maja 2025
Czy czeka nas tańszy prąd? Perowskity, czyli per aspera ad astra
dr Dominik Wrana

27 maja 2025
Energia jądrowa – świetlana przyszłość, czy ponura rzeczywistość?
dr hab. Jacek Zejma, prof. UJ

Prelegenci

Dr hab. Sebastian Szybka, prof. UJ - fizyk relatywista, kosmolog, kierownik Zakładu Astrofizyki Relatywistycznej i Kosmologii w Obserwatorium Astronomicznym UJ.

Specjalizuje się w teorii grawitacji Einsteina. Jego zainteresowania naukowe dotyczą czarnych dziur, fal grawitacyjnych oraz kosmologii.

Dr hab. Tomasz Kawalec jest adiunktem w Zakładzie Fotoniki Wydziału Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

Zajmuje się doświadczalną fizyką atomową, a w tym m.in. optycznym chłodzeniem i pułapkowaniem atomów, optycznymi polami bliskimi (polarytonami plazmonów powierzchniowych i falą zanikającą) oraz kondensatem Bosego-Einsteina i sieciami optycznymi.

Obecnie pracuje nad rozwojem systemu dalekozasięgowej dystrybucji sygnału częstotliwości wzorcowej z optycznych zegarów atomowych oraz misją kosmiczną HYADES, która ma dać odpowiedź na fundamentalne pytanie o pochodzenie wody na Ziemi oraz umożliwić badanie obiektów międzygwiazdowych, które odwiedzają Układ Słoneczny.

Zaangażowany jest również w popularyzację fizyki. Jego hobby to m.in. elektronika, nowoczesna łączność radiowa, kolejnictwo, modelarstwo rakietowe, astrofotografia, siatkówka, rower i Tatry.

Dr hab. inż. Zenon Nieckarz, prof. UJ, pracuje od roku 1995 w Zakładzie Doświadczalnej Fizyki Komputerowej na Wydziale Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej UJ. Przedmiotem jego zainteresowań naukowych jest są mikrokontrolery i sensory oraz ich zastosowania m.in. w monitorowaniu środowiska.

Działalność naukowa profesora Zenona Nieckarza skupia się na dwóch tematach. Pierwszym jest monitorowanie aktywności burzowej na podstawie pomiarów fal elektromagnetycznych o ekstremalnie niskiej częstotliwości (3-3000Hz), a drugim monitorowanie jakości powietrza poprzez pomiar stężenia pyłu zawieszonego oraz analiza uzyskanych wyników w kontekście zdrowia publicznego.

Dr Witold Zawadzki pracuje w Zakładzie Fotoniki w Instytucie Fizyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zajmuje się plazmą oraz ultraszybką spektroskopią laserową. Jak sam mówi, w pracy "strzela z lasera w plazmę". Jego zainteresowania badawcze obejmują optykę atomową, fotonikę i technikę laserową.

Angażuje się również w popularyzację fizyki (wykłady popularnonaukowe, warsztaty przyrodnicze, konkursy fizyczne, np. "Lwiątko", "Świetlik").

Jest współredaktorem czasopism "Foton" i "Neutrino". Poza tym interesuje się lotnictwem cywilnym i awioniką.

Dr Dominik Wrana jest fizykiem-nanotechnologiem na początkowym etapie transformacji z młodego naukowca do naukowca doświadczonego wiekiem. Kierownik wielu projektów naukowych NCN (Preludium, Etiuda, Sonata) czy NAWA (Bekker), uczestnik wieloletnich stażów badawczych w Niemczech, Austrii i Czechach.

Jego głównym zainteresowaniem jest obserwacja efektów w materiałach w najmniejszej możliwej skali - pojedynczych atomów czy elektronów. Ostatnio wraz z międzynarodową grupą badawczą pracuje nad wykorzystaniem ferroelektrycznych perowskitów w katalizie, ku lepszemu wykorzystaniu energii.

Dr hab. Jacek Zejma, prof. UJ jest pracownikiem naukowo-dydaktycznym na Wydziale Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Prodziekanem ds. studiów. A mówiąc o jego działalności naukowej trzeba zakwalifikować go jako fizyka doświadczalnego, który swoją działalność naukową umieściłby na skraju fizyki jądrowej i w pobliżu fizyki cząstek elementarnych, jeżeliby używać standardowego podziału fizyki na działy.

Pierwszą tematyką, którą zajmuje się od samego początku swojej pracy aż do dzisiaj, jest badanie oddziaływań w układach trzech lub czterech nukleonów, co ma znaczenie dla zrozumienia samego oddziaływania jądrowego, ale ma też ma konsekwencje astrofizyczne.

Od ponad dwudziestu lat z coraz większą intensywnością pracuje nad różnymi aspektami weryfikacji Modelu Standardowego, czyli podstawowego modelu opisującego świat cząstek elementarnych i oddziaływań między nimi. W szczególności zajmuje się badaniem neutronu, jego rozpadów oraz własności, przy bardzo niskich energiach. Jest to więc jakby badanie świata cząstek na przeciwległym biegunie, niż to się dzieje w pomiarach wysokoenergetycznych, np. w CERN, ale jednak dotykające tej samej fizyki, a wręcz sięgające głębiej niż są w stanie sięgnąć pomiary CERN-owskie.

Zapowiedzi wykładów

11 marca 2025

Czy prawa kinematografii można pogodzić z prawami fizyki? Film „Interstellar” Christophera Nolana pokazał, że tak. Współczesna nauka udowodniła, że rzeczywistość jest dużo bardziej niezwykła niż oczekiwaliśmy.

Nolan, bazując na wiedzy znakomitego fizyka i noblisty Kipa Thorna, wykorzystał ten fakt do stworzenia wyjątkowego dzieła. Nieintuicyjne naukowe odkrycia, przeplatane śmiałymi hipotezami badawczymi, posłużyły za kanwę opowieści sięgającej poza granice wyobraźni.

25 marca 2025

Powszechny dostęp do precyzyjnego pomiaru czasu jest dla nas czymś oczywistym.
Wystarczy przecież zerknąć na telefon. Jak jednak ludzkość doszła do takiego poziomu zaawansowania technologicznego?

W XVIII wieku bezpośrednim impulsem do szybkiego rozwoju zegarów – najpierw mechanicznych – były katastrofy morskie. Ponad sto lat później wkroczyliśmy w erę zegarów kwarcowych. Druga połowa XX wieku i czasy współczesne to już dominacja zegarów atomowych.

Podczas wykładu dr hab. Tomasz Kawalec wyjaśni, co kryje się pod pojęciem „atomowe”, które w rzeczywistości jest bardzo szerokie – obejmuje bowiem takie koncepcje jak fontanna atomowa, sieć optyczna czy magiczna długość fali. Zdradzi również, jakie zegary rządzą systemem GPS oraz czy czas UTC to faktycznie „czas”, czy może – o zgrozo – jedynie zapis w dokumentach.

To jednak nie wszystko. Generowanie wzorcowej częstotliwości, będącej podstawą pomiaru czasu, to dopiero połowa całego procesu. Drugą jest jej dystrybucja na całym świecie – a to też niełatwe zadanie!

8 kwietnia 2025

Pogoda kosmiczna, czyli zjawiska zachodzące w przestrzeni kosmicznej mogą wpływać na Ziemię, technologię kosmiczną i obiekty znajdujące się w jej pobliżu. Skutki gwałtownych zaburzeń w pogodzie kosmicznej, znajdują echo w różnych dziedzinach życia człowieka na Ziemi, takich jak energetyka, komunikacja, transport itd.

Aby obserwować i badać te zjawiska wykorzytuje się satelity oraz pomiary naziemne. Jedną z naziemnych metod, która umożliwia zaobserwowanie zmian w pogodzie kosmicznej są pomiary fal elektromagnetycznych o ekstremannie niskich częstotliwościach ELF (ang. Extremely Low Frequency, 3-3000 Hz).

Dr hab. Zenon Nieckarz, prof. UJ, podczas swojej prezentacji zwróci uwagę na szerokie zastosowanie pomiarów ELF, które umożliwają badania warstwy D jonosfery, zaburzeń w magnetosferze, a także badania globalnej aktywności burzowej.

29 kwietnia 2025

Spacerując wieczorem, często podziwiamy rozgwieżdżone niebo. Być może nawet nie zdajemy sobie wtedy sprawy, że te jasne, mrugające kropki to tak naprawdę ogromne kule materii znajdującej się w stanie plazmy. Materia w tym stanie występuje naturalnie w gwiazdach, w tym w naszym Słońcu, gdzie zachodzą reakcje termojądrowe.

Plazmę, często nazywaną czwartym stanem materii, możemy nie tylko zaobserwować, ale także sami wytworzyć tutaj, na Ziemi. Plazma znajduje zastosowanie w wielu dziedzinach, takich jak przemysł, energetyka czy medycyna.

Podczas wykładu dr Witold Zawadzki wyjaśni, czym jest plazma oraz jakie posiada szczególne właściwości. Przedstawi także jej zastosowania w nauce i technice, a nawet w futurystycznych technologiach znanych z filmów science fiction. Opowie również o tym, jak badania plazmy prowadzone w laboratoriach, tu na Ziemi, pomagają zrozumieć to, co dzieje się daleko we Wszechświecie.

13 maja 2025

Jedno z najczęściej nurtujących nas pytań jest dość prozaiczne: „Czy ten prąd w końcu przestanie drożeć?”. Naukowcy podejmują ostatnio wiele starań, żeby uczynić energię bardziej dostępną i tańszą.

Okazuje się, że nadspodziewanie wiele z podejść opiera się na wykorzystaniu materiałów zwanych perowskitami. Są one stosowane m.in. w ogniwach fotowoltaicznych najnowszej generacji, czy przy produkcji wodoru korzystając z energii słonecznej.

Dr Dominik Wrana wprowadzi Was w fascynujący świat perowskitów: od ich wytwarzania, przez właściwości aż po konkretne zastosowania, a to wszystko od skali pojedynczych atomów do makroświata.

27 maja 2025

Energia jądrowa jest wykorzystywana do celów pokojowych już od 70 lat. W 2011 roku, po awarii w elektrowni Fukushima Daiichi, rozpoczął się okres wielkiej nieufności wobec energetyki jądrowej i stopniowego odchodzenia od jej stosowania.

Obecnie, w obliczu rozwoju nowych technologii oraz rosnącego zapotrzebowania na tzw. czystą energię, obserwujemy jej powrót – nie tylko w formie klasycznych reakcji rozszczepienia, ale także poprzez intensywne próby wykorzystania reakcji syntezy.

W krótkim wykładzie dr hab. Jacek Zejma, prof. UJ, spróbuje krótko odpowiedzieć na pytanie, czy obecny trend oznacza wejście na pole ryzykownych pomysłów i słabo kontrolowanych technologii, czy też otwiera przed nami perspektywę bezpiecznej przyszłości energetycznej opartej na nowoczesnych technologiach.

Bliżej Nauki - cykl wykładów popularnonaukowych